Współczesne badania naukowe w coraz większym stopniu opierają się na przetwarzaniu dużych zbiorów danych. Sprawny transfer terabajtów informacji, stabilne pasmo oraz niskie opóźnienia w transmisji międzynarodowej to dzisiaj warunki konieczne do prowadzenia zaawansowanych prac akademickich. Na Litwie cyfrowym fundamentem dla tych procesów jest sieć LITNET (Lithuanian Research and Education Network). Jako Narodowa Sieć Badawcza i Edukacyjna (NREN), LITNET łączy krajowe ośrodki naukowe oraz zapewnia im bezpośredni dostęp do paneuropejskiej sieci GÉANT oraz do sieci sąsiednich, w tym do polskiej sieci PIONIER.
Główna oś infrastruktury LITNET to światłowodowy ring szkieletowy łączący kluczowe ośrodki miejskie i akademickie na trasie: Kowno – Wilno – Poniewież – Szawle – Kłajpeda – Kowno. Przepustowość optyczna tej warstwy szkieletowej wynosi obecnie 1 Tb/s, co pozwala na stabilną obsługę ruchu generowanego przez uczelniane centra obliczeniowe.
Historycznie, sieć LITNET jest koordynowana przez Kowieński Uniwersytet Technologiczny (KTU). Na poziomie technicznym działa w modelu federacyjnym, podobnym nieco do działania sieci PIONIER lub GÉANT, i jest zarządzana przez pięć Centrów Technicznych zlokalizowanych przy najważniejszych litewskich uniwersytetach, takich jak:
- Kowieński Uniwersytet Technologiczny (KTU): Główne centrum operacyjne sieci, gdzie działa Network Operations Center (NOC) odpowiedzialny za transmisję, usługi sieci szkieletowej, usługi dla szkół w całym kraju oraz połączenia międzynarodowe. Zespół ten historycznie odpowiada również za utrzymanie infrastruktury krajowej domeny .lt biorącej początek w sieci LITNET.
- Uniwersytet Wileński (VU): Ośrodek odpowiedzialny za utrzymywanie światłowodowej infrastruktury szkieletu sieci, badania sieciowe, integrację sieci w stolicy oraz za wsparcie systemów obliczeniowych dużej mocy.
- Wileński Uniwersytet Techniczny Giedymina (VILNIUS TECH): Skupia się na wdrażaniu i optymalizacji usług sieciowych dla środowisk inżynieryjnych.
- Uniwersytet Witolda Wielkiego (VDU): Wspiera zarządzanie infrastrukturą sieciową oraz lokalnymi zasobami chmurowymi w rejonie Kowna.
- Uniwersytet Kłajpedzki (KU): Odpowiada za utrzymanie i stabilność zachodniego segmentu sieci, łącząc z LITNET-em m.in. nadmorskie jednostki badawcze.
Te pięć centrów zapewnia ciągłość działania sieci dla ponad 1000 instytucji – uniwersytetów, instytutów badawczych, a także bibliotek, muzeów i szkół.
Wydajność sieci LITNET w ruchu międzynarodowym w dużej mierze zależy od jej bezpośrednich połączeń z sąsiadami. Kluczowym elementem tej układanki jest wieloletnie partnerstwo z polską siecią PIONIER. Bezpośredni styk obu sieci na polsko-litewskiej granicy tworzy dedykowaną, cyfrową autostradę.
Dzięki technologii gęstego zwielokrotnienia falowego DWDM (Dense Wavelength Division Multiplexing), wymiana danych naukowych między Polską a Litwą odbywa się z pominięciem publicznego, komercyjnego Internetu. Skraca to ścieżkę routingu (BGP) do absolutnego minimum. Dla inżynierów i naukowców oznacza to minimalne opóźnienia pakietów oraz gwarancję stałej przepustowości, co jest niezbędne przy synchronizacji danych między polskimi a litewskimi superkomputerami. Ponadto, polsko-litewski styk sieciowy stanowi ważny punkt zapasowy dla paneuropejskiej sieci GÉANT, zwiększając stabilność transferów w całym rejonie.
Dostęp do zasobów globalnych LITNET realizuje przez węzły brzegowe połączone z siecią GÉANT. Ważnym elementem poprawiającym stabilność i prędkość ruchu w regionie jest bezpośrednie, fizyczne połączenie z polską siecią PIONIER na odcinku granicznym. Dzięki dedykowanym interfejsom o wysokiej przepustowości trasa routingu (BGP) między systemami obu krajów jest krótsza, a dane mogą omijać publiczne punkty wymiany ruchu.
Oprócz samej transmisji danych w warstwie L3 IP/MPLS, LITNET dostarcza pakiet usług ułatwiających codzienną pracę naukowcom i studentom. Należą do nich system LITNET FEDI, który umożliwia logowanie się do wielu usług akademickich za pomocą jednego konta (Single Sign-On) oraz międzynarodowy standard eduroam, zapewniający bezpieczny i automatyczny dostęp do Wi-Fi na uczelniach w kraju i za granicą.
Litewska Sieć Naukowo-Edukacyjna LITNET zapewnia bezpłatną infrastrukturę cyfrową i usługi niemal połowie wszystkich placówek edukacyjnych na Litwie. LITNET oferuje dostęp do Internetu oraz rozwiązania w zakresie wirtualnych sieci prywatnych (VPN). Wspiera również instytucje we wdrażaniu bezpiecznych sieci bezprzewodowych oraz rejestruje nazwy domen w domenie lm.lt. Zgodnie z litewskimi przepisami wszystkie placówki edukacyjne korzystające z łączności LITNET mają dostęp do usług filtrowania treści internetowych, których celem jest blokowanie szkodliwych i niebezpiecznych treści online. Rozwiązania te pomagają tworzyć bezpieczniejsze środowisko cyfrowe dla uczniów.
Oprócz usług sieciowych LITNET oferuje społeczności edukacyjnej szeroki zakres narzędzi cyfrowych. Placówki edukacyjne mogą bezpłatnie zakładać konta poczty elektronicznej i korzystać z centralnie zarządzanych usług e-mail. Mogą również utrzymywać swoje strony internetowe na serwerach LITNET, które zapewniają bezpieczny i profesjonalnie zarządzany hosting serwisów edukacyjnych. Ponadto użytkownicy mają dostęp do Wirtualnego Środowiska Nauczania (Virtual Learning Environment, VLE), wspierającego organizację i prowadzenie zajęć edukacyjnych w środowisku cyfrowym.
Około jednej trzeciej wszystkich placówek edukacyjnych na Litwie korzysta z usługi zarządzania tożsamością LITNET, umożliwiającej zarządzanie tożsamościami cyfrowymi nauczycieli, uczniów i pracowników. Usługa zapewnia bezpieczny i wygodny dostęp do różnorodnych usług LITNET.
Początki sieci LITNET to jednocześnie początki Internetu na Litwie (o czym pisaliśmy w poprzednim numerze – Globalny rok 1991. Jak świat uczył się klikać „połącz”). Oficjalnie sieć uruchomiono 10 października 1991 roku, zaledwie kilka miesięcy po odzyskaniu przez kraj niepodległości. Przy wsparciu rządu Norwegii pierwszą antenę satelitarną zamontowano wtedy na dachu litewskiego parlamentu (Sejmu). Stamtąd poprowadzono pierwsze niezależne łącze do Uniwersytetu w Oslo. Jego przepustowość wynosiła wówczas 64 Kbps.
O skoku technologicznym najlepiej świadczy porównanie prędkości: w 1992 roku przesłanie jednego pliku graficznego z Oslo do Wilna trwało ponad dwie godziny. Dzisiejszy szkielet 1 Tb/s pozwala na transfer takich ilości danych w ułamku sekundy. Warto też dodać, że to właśnie specjaliści z Instytutu Matematyki i Informatyki, którzy współtworzyli LITNET, zarejestrowali w 1993 roku pierwszą witrynę z rozszerzeniem .lt.
Infrastruktura LITNET jest stale modernizowana pod kątem nowych wymagań technologicznych związanych chociażby z bezpieczną i szybką wymianą danych w skali międzynarodowej.
Współpraca między sieciami LITNET i PIONIER nie ogranicza się wyłącznie do szybkiego przesyłania danych. Obie sieci aktywnie uczestniczą w projektach badawczych nowej generacji, takich jak integracja z infrastrukturą dla sztucznej inteligencji (w ramach projektu LitAI AI factory) czy wdrażanie zaawansowanych e-usług edukacyjnych.
Najlepszym dowodem na ewolucję tego partnerstwa są udane testy technologii komunikacji kwantowej. Dzięki bliskiej kooperacji inżynierów z LITNET oraz Poznańskiego Centrum Superkomputerowo-Sieciowego (PCSS – operatora sieci PIONIER), na Litwie z powodzeniem przetestowano systemy kwantowej dystrybucji klucza (QKD). To milowy krok w kierunku stworzenia całkowicie bezpiecznego, odpornego na cyberataki kanału łączności między obydwoma krajami, który w przyszłości wejdzie w skład europejskiej infrastruktury łączności kwantowej (EuroQCI).
Katarzyna Siudzińska, Raimundas Tuminauskas